O cosmólogo coruñés Antón Baleato Lizancos incorporarase ao Instituto Galego de Física de Altas Enerxías (Igfae), centro mixto da Universidade de Santiago de Compostela (USC) e a Xunta de Galicia, tras obter unha prestixiosa bolsa Starting Grant do Consello Europeo de Investigación (ERC), dotada con dous millóns de euros. O investigador regresa así a Galicia despois de desenvolver a súa carreira científica nos Estados Unidos e Reino Unido para liderar o proxecto ACCELENS, centrado en desentrañar as causas da aceleración da expansión do universo.

A investigación pretende responder a unha das grandes incógnitas da cosmología: por que a expansión do universo, iniciada co Big Bang, volveu acelerarse fai aproximadamente 6.000 millóns de anos e continúa facéndoo na actualidade. Para iso, o proxecto combinará información sobre a distribución das galaxias coa análise do fondo cósmico de microondas, a radiación máis antiga que podemos observar do universo.

Un dos principais obxectivos de ACCELENS será estudar o efecto de lente gravitacional, mediante o cual a masa das galaxias e a materia escura que as rodea distorcen a luz procedente do fondo cósmico de microondas. A análise destas distorzas permitirá obter información sobre a composición do universo, a súa evolución e os mecanismos que impulsan a súa expansión acelerada. Para desenvolver este traballo, Baleato aproveitará os datos de dous grandes proxectos científicos internacionais: o Dark Energy Spectroscopic Instrument (DESI) e o Simons Observatory (XO).

Formado en Física pola Universidade de Columbia, nos Estados Unidos, Baleato cursou posteriormente un máster en Física Teórica e Matemáticas e un doutoramento en Cosmología na Universidade de Cambridge, en Reino Unido. Desde 2021 desenvolvía a súa actividade investigadora posdoctoral na Universidade de Berkeley e o Lawrence Berkeley National Laboratory, nos Estados Unidos. Ademais, obtivo unha bolsa posdoctoral Júnior Leader da Fundación ”a Caixa”.

A súa traxectoria está estreitamente vinculada á investigación internacional en cosmología. No proxecto DESI coordina a análise conxunta da distribución de galaxias e a súa relación cos sinais do fondo cósmico de microondas a través da lente gravitacional. Así mesmo, participa no Simons Observatory, onde lidera o grupo de traballo dedicado a eliminar distórzalas deses sinais para facilitar o estudo do universo primitivo e a posible presenza de ondas gravitacionais xeradas pouco despois do Big Bang.

A bolsa Starting Grant do ERC está dirixida a investigadores que desexan desenvolver unha liña científica independente e formar os seus propios equipos. Para Baleato, este recoñecemento representa unha oportunidade excepcional tanto no ámbito profesional como persoal, ao permitirlle crear un grupo de investigación e traballar desde Galicia en colaboración con algúns dos experimentos cosmolóxicos máis relevantes do mundo. O investigador destacou tamén a súa satisfacción por regresar despois de media vida no estranxeiro e incorporarse ao Igfae, un centro que considera fundamental dentro do tecido científico e cultural galego.

Con esta incorporación, o Igfae reforza a súa área de investigación en Partículas Cósmicas e Física Fundamental e suma un novo proxecto europeo de referencia. O instituto conta xa con outro investigador beneficiario dunha Starting Grant, César Cabrera, incorporado en 2026 para desenvolver un proxecto sobre simulación cuántica. A estas iniciativas súmase HERON, unha investigación financiada mediante unha ERC Synergy Grant e liderada por Jaime Álvarez-Muñiz.

O regreso de Antón Baleato supón un novo impulso para a investigación galega en física fundamental e cosmología, ao favorecer a captación de talento internacional e o desenvolvemento de proxectos científicos de alto nivel desde Galicia.